JOS BLOEMKOLK

Sinds gisteren hangt in de Gouden Doos, de expositieruimte van het Rijksmuseum op Schiphol, De leeuw van Rembrandt, naast nog zestien prenten en tekeningen van exotische dieren uit de collectie van het Rijks.

Terwijl het Rijksmuseum het prentenkabinet en de bibliotheek aan het inpakken is voor de tijdelijke verhuizing, hangt een fractie van die prentencollectie nu op Schiphol. Conservator Marijn Schapelhouman, die de tentoonstelling samenstelde, is erg tevreden dat hij die werken kan laten zien.

Het Prentenkabinet behoort volgens de conservator tot de best bewaarde geheimen van het Rijksmuseum. ''Dat het museum een enorme afdeling kunst op papier herbergt, weten niet veel mensen. Het is de grootste afdeling, met meer dan een miljoen objecten. Het probleem van kunst op papier is natuurlijk dat het werk kwetsbaar is, zodat je het niet lang kunt tentoonstellen, hooguit drie, vier maanden, onder ideale omstandigheden.''

Eerder waren in de dependance op Schiphol al etsen van Rembrandt te zien. Nu is het een pentekening van een leeuw die met name de transitpassagiers naar het kleine museum moet lokken. (Onder de veertig miljoen passagiers per jaar zijn zestien miljoen overstappers, die ten minste twee uur op de luchthaven doorbrengen.)

Deze kleine tekening in bruine inkt uit ca. 1660 is duidelijk naar de natuur gemaakt. Rembrandt had al eerder leeuwen getekend, bijvoorbeeld in het twintig jaar oudere Daniël in de leeuwenkuil, maar die leeuwen moeten volgens Schapelhouman zijn gebaseerd op knullige prentjes, want ze zijn houterig, met een soort drakenkoppen. Pas later in zijn leven, na zijn vijftigste, zag Rembrandt voor het eerst leeuwen in het echt.

Waar hij die zag, is niet bekend. Ook in zijn brieven, die vooral over zakelijke transacties gaan, maakt hij daarvan geen gewag. Schapelhouman: ''Alle Hollandse stadhouders hadden een menagerie, maar of daar leeuwen bij waren, weten we niet. Anders heeft Rembrandt misschien een leeuw gezien in een soort circus.'' De tekening was oorspronkelijk groter, de staart is er later afgeknipt.

De prenten en tekeningen op Schiphol zijn uit de jaren 1500-1800. De zestiende eeuw was de eeuw van de eerste wereldreizen, het ontsluiten van de wereld buiten Europa. De fabeldieren uit de Middeleeuwen werden door de werkelijkheid overtroffen. Gevangen exotische beesten kwamen per schip naar Europa en werden hier tentoongesteld en bestudeerd - en getekend. Prachtig voorbeeld is een studie uit ca. 1563 van een olifant in allerlei standen en vanuit allerlei hoeken.

Van de olifant was beweerd dat hij zo groot en log was en zulke rare poten had, dat hij zich nauwelijks kon verroeren, maar de tekenaar, Gerard van Groeningen, had hem in beweging gezien, in Antwerpen. De Indische olifant, een geschenk van de Spaanse koning Philip II aan de Duitse keizer Ferdinand I, was daar op doorreis en trok veel bekijks. Ook van Van Groeningen, die acht schetsen samenvoegde in deze verfijnd uitgewerkte ets.

De kunstenaars hadden diverse mogelijkheden als zij exotische dieren wilden portretteren. Rembrandt en Van Groeningen zagen levende exemplaren in Europa. Jan Saenredam, zoon van de veel beroemdere Pieter Saenredam, maakte in 1602 een gravure van een dode potvis, die was aangespoeld op het strand bij Beverwijk. Jacques de Gheyn tekende een egelvis uit de collectie van de Leidse Universiteit. Hessel Gerritsz tekende dode walrussen die naar Europa waren vervoerd, maar plaatste ze 'levend' in het landschap van Spitsbergen.

Flamingo

De enige op Schiphol die een exotisch dier in zijn eigen omgeving portretteerde, was Maria Sibylla Merian, een tekenares met grote wetenschappelijke belangstelling, die omstreeks 1700 met haar dochter naar Suriname reisde. Zij werd beroemd door haar geïllustreerde boek Metamorphosis Insectorum Surinamensium (1705). Opvallend is haar kleurige tekening met het opschrift 'Surinaamse flamingo'. Dat opschrift is waarschijnlijk later toegevoegd, want de afgebeelde vogel is een rode ibis.

Rembrandt and other animals; Rijkmuseum Amsterdam Schiphol, waar ook een kleine vaste collectie Hollandse meesters hangt: Ruysdael, Bol, Steen, Avercamp e.a. T/m 22 augustus, achter de paspoortcontrole.

Dagelijks 07.00 - 20.00 uur.

© Het Parool, 21-4-2004